የፕሪሚየር ሊግ የዋንጫ ፉክክር እና የ’ፕሮስፔክት’ ሳይንሳዊ ንድፈ ሃሳብ ትንበያ

በስፖርታዊ ትንተናዎች ውስጥ ሳይንሳዊ ንድፈ ሃሳቦች ሲጠቀሱ ማየት የሚያስደስት ቢሆንም (ጓርዲዮላ ከክራይፍ ደቀመዝሙር አርቴታ ጋር በሚያደርጉት ፉክክር ተጠቃሚ ሊሆን እንደሚችል የቀረበው ዘገባ፣ ሚያዝያ 17)፣ የኖቤል ተሸላሚዎቹ ዳንኤል ካህነማን እና አሞስ ቴቨርስኪ ‘ፕሮስፔክት ቲዎሪ’ (Prospect theory) ላይ ያቀረቡት ጥናት “ሰዎች በጥሩ ሁኔታ ላይ ሲሆኑ ኪሳራን የመጥላት ዝንባሌ አላቸው” የሚል ድምዳሜ አላስቀመጠም። ወይም ደግሞ ጥሩ ደረጃን ለማግኘት የሚጥሩት “ለአደጋ ተጋላጭ የሆኑ ውሳኔዎችን ለመውሰድ የበለጠ ክፍት ናቸው” የሚል መደምደሚያ የለውም።

የፕሮስፔክት ንድፈ ሃሳብ እንደሚተነብየው ሰዎች ተመጣጣኝ የሆነ ጥቅምን ለማግኘት ከመጣር ይልቅ ኪሳራን ለማስወገድ የበለጠ ይነሳሳሉ። ይህም ውጤት እየተመራ ያለ ቡድን ለምን ብዙ ቢጫ እና ቀይ ካርዶችን እንደሚመለከትና ተቀያሪ ተጫዋቾችን እንደሚጠቀም፣ በቅርጫት ኳስ ጨዋታ በግማሽ ሰዓት በአንድ ነጥብ የሚመሩ ቡድኖች ከመሪዎቹ ይልቅ ለምን የማሸነፍ እድላቸው እንደሚሰፋ፣ እንዲሁም የጎልፍ ተጫዋቾች ለምን ከአቻነት ይልቅ ለድል የሚደረጉ ምቶችን በተሻለ ሁኔታ እንደሚመቱ ያብራራል። ነገር ግን የውድድር መሪ የሆነ አካል ከተከታዮቹ ያነሰ አደጋን ወይም ስጋትን ለምን እንደሚወስድ አያብራራም።

በተጨማሪም የፕሮስፔክት ንድፈ ሃሳብ ውጤቶችን የምንረዳበት መንገድ (‘framing’) በድርጊታችን ላይ ተጽዕኖ እንደሚያሳድር ይተነብያል። ጥቅማጥቅሞችን በምናስብበት ጊዜ ሰዎች ስጋትን ከመውሰድ ይቆጠባሉ፤ ኪሳራን በምናስብበት ጊዜ ግን ለስጋት ወይም ለአደጋ ተጋላጭ የመሆን ዝንባሌያቸው ይጨምራል። ስለዚህ በመሸነፍ ስጋት ውስጥ ያለ መሪ፣ ማሸነፍን ብቻ ከሚያስቡ ተከታዮቹ ይልቅ የበለጠ ለአደጋ ተጋላጭ የሆኑ ውሳኔዎችን ሊወስድ ይገባል። በስፖርታዊ ዘገባዎች ውስጥ ያለው የሳይንስ እጥረት እንዲቀረፍ የሚደረገውን ጥረት ባደንቅም፣ በዚህ አጋጣሚ ግን ሳይንሳዊው ትንበያ በእናንተ ዘገባ ላይ ከቀረበው ተቃራኒ ነው።

ፕሮፌሰር ፒተር አይተን፣ የውሳኔ አሰጣጥ ምርምር ማዕከል፣ የሊድስ ዩኒቨርሲቲ ቢዝነስ ስኩል:: ዛሬ በጋርዲያን ላይ ባነበቡት ማንኛውም ጉዳይ ላይ አስተያየት ካለዎት፣ እባክዎን በደብዳቤ ክፍላችን በኩል እንዲታይ በኢሜል ይላኩልን።